Opieka nad rodzicem a zachowek – czy można go obniżyć?

„Przez osiem lat woziłam mamę do lekarzy, a brat nie przyjechał ani razu. Teraz żąda ode mnie zachowku. Czy to w ogóle możliwe?”. Z takim pytaniem często spotykam się na konsultacjach. Wiele osób zakłada, że opieka nad rodzicem automatycznie zmniejsza albo wręcz odbiera zachowek rodzeństwu, które się nie angażowało. Prawo patrzy na to inaczej, niż podpowiada poczucie sprawiedliwości. Opieka nad rodzicem a zachowek to temat, w którym emocje są ogromne, a pole manewru, węższe, niż się wydaje.

Czy opieka nad rodzicem sama w sobie zmniejsza zachowek?

Nie. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a dwie trzecie, jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym. Przepisy o obliczaniu zachowku nie przewidują żadnego „odliczenia za opiekę”.

Wbrew powszechnemu przekonaniu to, że jedno z dzieci poświęciło rodzicowi lata, a drugie się nie pojawiało, nie zmienia automatycznie wysokości zachowku. Zachowek jest liczony matematycznie: od wartości spadku i doliczonych darowizn. Opieka może mieć znaczenie, ale tylko przez kilka konkretnych furtek, które omawiam niżej i żadna z nich nie działa „z urzędu”.

Kiedy sąd może obniżyć zachowek? Art. 997¹ k.c.

Od 22 maja 2023 r. w Kodeksie cywilnym obowiązuje art. 997¹. Zgodnie z nim osoba zobowiązana do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia. Sąd bierze przy tym pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron: uprawnionego i zobowiązanego.

Co to oznacza w praktyce? Jeśli osoba, która opiekowała się rodzicem, otrzymała po nim mieszkanie, w którym nadal mieszka, i nie ma oszczędności, a uprawniony do zachowku jest w znacznie lepszej sytuacji, można rozważyć taki wniosek. Rata nie może jednak trwać w nieskończoność: łącznie do pięciu lat, a w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie – do dziesięciu (art. 997¹ § 2 k.c.).

Warto pamiętać o dwóch rzeczach. Po pierwsze, obniżenie jest wyjątkiem, a nie regułą, zaś rozłożenie na raty jest znacznie częstsze. Po drugie, przepis przewiduje mechanizm „powrotny”. Jeśli okoliczności uzasadniające obniżenie ustaną, uprawniony może w ciągu pięciu lat zażądać zwrotu kwoty, o którą zachowek obniżono (art. 997¹ § 3 k.c.).

Czy zaniedbywanie rodzica przez rodzeństwo ma znaczenie? Art. 5 k.c.

Tutaj dochodzimy do klauzuli zasad współżycia społecznego. Już w uchwale z 19 maja 1981 r. (III CZP 18/81) Sąd Najwyższy przyjął, że w sprawie o zachowek można obniżyć należną kwotę na podstawie art. 5 k.c. Ta linia orzecznicza obowiązuje do dziś.

To w tym miejscu najczęściej dochodzi do nieporozumień. Sądy podkreślają, że zachowek realizuje moralny obowiązek spadkodawcy wobec najbliższych, dlatego art. 5 k.c. stosuje się tu tylko w sytuacjach wyjątkowych (tak np. SN w postanowieniu z 19 grudnia 2019 r., I CSK 271/19). Same osłabione relacje, chłodny kontakt czy rzadkie wizyty zwykle nie wystarczą.

Inaczej może być, gdy uprawniony przez lata całkowicie odciął się od chorego rodzica, nie interesował się nim w chorobie, a cały ciężar opieki spoczywał na zobowiązanym. Wtedy kontrast między postawą obu stron może przemawiać za obniżeniem zachowku. Ciężar wykazania takich okoliczności spoczywa jednak na osobie, która się na nie powołuje. Slatego tak ważne są dowody: dokumentacja medyczna, rachunki, korespondencja, świadkowie.

Wydziedziczenie – narzędzie, które ma tylko rodzic

Najmocniejsze narzędzie nie należy do opiekuna, tylko do samego rodzica. Zgodnie z art. 1008 pkt 3 k.c. spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnego zachowku, jeśli ten uporczywie nie dopełniał wobec niego obowiązków rodzinnych. Przyczyna musi wynikać z treści testamentu (art. 1009 k.c.), a wydziedziczenie jest bezskuteczne, jeśli spadkodawca uprawnionemu przebaczył (art. 1010 k.c.).

Jeśli rodzic nie sporządził takiego testamentu, opiekun nie może „wydziedziczyć” rodzeństwa za niego. Odrębną instytucją jest niegodność dziedziczenia (art. 928 k.c.), której katalog poszerzono w 2023 r. m.in. o uporczywe uchylanie się od obowiązku alimentacyjnego wobec spadkodawcy, określonego co do wysokości orzeczeniem lub ugodą. Przesłanki są tu jednak ściśle określone i nie obejmują zwykłego braku zainteresowania rodzicem.

Mieszkanie w zamian za opiekę – darowizna czy dożywocie?

Ogromne znaczenie ma forma, w jakiej rodzic przekazał majątek za życia. Darowiznę dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku (art. 993 k.c.), a darowizny na rzecz spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku – bez względu na to, jak dawno zostały dokonane (art. 994 § 1 k.c.). Nawet darowizna z poleceniem opieki nad darczyńcą pozostaje darowizną.

Inaczej jest przy umowie dożywocia. To umowa odpłatna: nabywca otrzymuje nieruchomość w zamian za zapewnienie dożywotniego utrzymania i opieki. Ponieważ nie jest darowizną, co do zasady nie dolicza się jej do substratu zachowku. Różnica w skutkach bywa ogromna i niestety często ujawnia się dopiero wtedy, gdy rodzeństwo wnosi pozew.

Podsumowanie

Osoba, która opiekowała się rodzicem, co do zasady musi liczyć się z obowiązkiem zapłaty zachowku. Prawo daje jednak narzędzia, by w wyjątkowych sytuacjach go obniżyć, a częściej rozłożyć na raty lub odroczyć płatność.

Ocena, czy w danej sprawie te narzędzia mają zastosowanie, zależy od okoliczności, dokumentów i sposobu przekazania majątku za życia rodzica. Warto przeanalizować to z adwokatem, zanim zapadną decyzje zarówno po stronie osoby zobowiązanej, jak i uprawnionej do zachowku.

Autorem jest adwokat Agnieszka Jakubowska-Gregier prowadząca Kancelarię Adwokacką w Piasecznie. Zajmuje się prawem rodzinnym i spadkowym, w tym sprawami spadkowymi i o zachowek oraz podziałem majątku.

Przeczytaj również: Kiedy umowa dożywocia jest nieważna?