Zwykle wychodzi to na jaw dopiero po pogrzebie. Dom albo mieszkanie od kilku lat nie należało już do rodzica zostało przepisane na jedno z rodzeństwa, na wnuka, czasem na osobę spoza rodziny. Albo jest testament, w którym nie jesteśmy wymienieni. Pierwsze pytanie brzmi czy da się z tym cokolwiek zrobić, skoro majątku fizycznie nie ma już w spadku.
Da się. Służy temu zachowek, czyli roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej, kierowane do tych, którzy majątek otrzymali. To nie jest udział w spadku ani prawo do konkretnej rzeczy. Nie można na jego podstawie żądać połowy domu ani wpisu do księgi wieczystej.
Kto ma prawo do zachowku
Krąg uprawnionych jest zamknięty. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje wyłącznie:
- zstępnym, tj. dzieciom, a gdy dziecko nie dożyło otwarcia spadku, jego dzieciom i dalszym potomkom;
- małżonkowi;
- rodzicom spadkodawcy.
Pamiętać jednak należy, że uprawniona jest tylko ta osoba z powyższych, która byłaby powołana do spadku z ustawy, gdyby testamentu nie było. Rodzice dziedziczą ustawowo dopiero wtedy, gdy zmarły nie zostawił dzieci ani wnuków. Wnuk jest uprawniony, gdy jego rodzic, będący dzieckiem spadkodawcy nie dożył otwarcia spadku, został wydziedziczony, odrzucił spadek albo uznano go za niegodnego.
Ile wynosi zachowek
Zachowek to ułamek udziału, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a nie ułamek całego majątku. Zasada ogólna to połowa tego udziału. Jeżeli jednak uprawniony jest w chwili otwarcia spadku małoletni albo trwale niezdolny do pracy przysługuje mu roszczenie odpowiadającego 2/3 tego udziału. O tym komu przysługuje wyższy zachowek przeczytasz na blogu – Wyższy zachowek – komu przysługuje?
Przedawnienie roszczenia o zachowek
To pytanie zadaje najwięcej osób i to tutaj sprawy najczęściej przepadają, zanim się zaczną. Terminy wynikają z art. 1007 k.c. i są dwa:
- roszczenie przeciwko spadkobiercy przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu;
- roszczenie przeciwko obdarowanemu albo osobie, która otrzymała zapis windykacyjny przedawnia się z kolei upływem pięciu lat od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci.
Zatem jeżeli testamentu nie było, a majątek rozszedł się darowiznami, zegar rusza już w dniu śmierci. Nie w dniu, w którym dowiedzieli się Państwo o darowiźnie, i nie po zakończeniu sprawy o stwierdzenie nabycia spadku.
Od kogo żądać zapłaty
Kolejność nie jest dowolna: najpierw odpowiadają spadkobiercy, potem osoby, które otrzymały zapis windykacyjny, na końcu obdarowani. Obdarowany odpowiada dopiero wtedy, gdy uprawniony nie może uzyskać zachowku od poprzednich, i tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny (art. 1000 k.c.). Spadkobierca sam uprawniony do zachowku odpowiada wyłącznie ponad własny zachowek. Jeżeli jesteś ciekaw czy darowizna sprzed 10 lat chroni przed roszczeniami o zachowek, zajrzyj na bloga.
Odsetki od zachowku
Zachowek staje się wymagalny dopiero wtedy, gdy uprawniony wezwie zobowiązanego do zapłaty, a wyznaczony termin minie bezskutecznie (art. 455 k.c.). Dopiero od tego momentu można żądać odsetek ustawowych za opóźnienie. Niemniej w orzecznictwie funkcjonują dwa stanowiska. Pierwsze wiąże początek biegu odsetek z wezwaniem do zapłaty, drugie z datą wyrokowania, skoro wartość majątku ustala się według cen z chwili orzekania.
Który sąd rozpozna sprawę — Piaseczno czy Warszawa
Powództwo o zachowek wytacza się wyłącznie przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 39 k.p.c.). A zatem nie tam, gdzie mieszka pozwany, i nie tam, gdzie mieszka osoba składająca pozew. Jeżeli spadkodawca mieszkał w Piasecznie, Konstancinie-Jeziornej, Górze Kalwarii czy Lesznowoli, sprawa toczy się odpowiednio w Sądzie Rejonowym w Piasecznie lub w Sądzie Okręgowym w Warszawie. O tym kt.ory to będzie dokładnie Sad zależy od wartości roszczenia. Do 100 000 zł włącznie sprawę rozpozna Sąd Rejonowy w Piasecznie, powyżej tej kwoty Sąd Okręgowy w Warszawie.
Jak wygląda sprawa o zachowek
Pozew i postępowanie
Pozew musi wskazywać konkretną kwotę, sposób jej wyliczenia i dowody: odpisy aktów stanu cywilnego, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, odpisy z ksiąg wieczystych, akty notarialne darowizn. Więcej na ten temat przeczytasz w osobnym wpisie – Jak napisać pozew o zachowek?
Ile trwa sprawa o zachowek?
Zależy przede wszystkim od tego, czy strony spierają się o wartość. Opinia biegłego, zarzuty do niej i opinia uzupełniająca potrafią zająć więcej czasu niż cała reszta sprawy.
Ile kosztuje sprawa o zachowek
Opłata od pozwu wynosi 5 % dochodzonej kwoty, gdy przekracza ona 20 000 zł, i nie więcej niż 100 000 zł (art. 13 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych — górna granica obniżona ze 200 000 zł dla pism wnoszonych od 23 września 2025 r.). Przy roszczeniu 195 000 zł opłata wynosi 9 750 zł. Przy wartościach do 20 000 zł obowiązują opłaty stałe od 30 do 1 000 zł.
Kto nie jest w stanie ponieść opłaty bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części.
Do ww. koszt/ow dochodzi zaliczka na biegłego, przy wycenie nieruchomości zwykle rzędu kilku tysięcy złotych, oraz ewentualne wynagrodzenie pełnomocnika. Strona, która wygra, może żądać zwrotu kosztów procesu od przeciwnika. Przy częściowym uwzględnieniu powództwa sąd rozdziela je stosunkowo.
Kiedy zachowek nie przysługuje albo może zostać ograniczony
Wydziedziczenie — możliwe w testamencie, ale wyłącznie z jednej z trzech przyczyn wymienionych w art. 1008 k.c. i tylko wtedy, gdy przyczyna wynika z treści testamentu. Wydziedziczenie bez podania powodu jest bezskuteczne. Co więcej zstępni osoby wydziedziczonej zachowują własne prawo do zachowku (art. 1011 k.c.), nawet jeżeli wydziedziczony żyje.
Uznanie za niegodnego dziedziczenia — orzeka sąd na żądanie osoby mającej w tym interes.
Zrzeczenie się zachowku / dziedziczenia— umową z przyszłym spadkodawcą w formie aktu notarialnego. Od 22 maja 2023 r. można zrzec się samego prawa do zachowku, w całości lub w części, bez zrzekania się dziedziczenia (art. 1048 § 2 k.c.).
Odrzucenie spadku — kto odrzucił spadek, prawa do zachowku nie ma.
Zaliczenie tego, co już otrzymano — wcześniejsza darowizna albo zapis windykacyjny zalicza się na należny zachowek i bywa, że pokrywa go w całości.
Naruszenie zasad współżycia społecznego art. 5 k.c. – przepis ten stosuje się w sytuacjach wyjątkowych, gdy zapłata zachowku rażąco kłóci się z poczuciem sprawiedliwości i zasadami moralnymi
Obniżenie, raty, odroczenie — od 22 maja 2023 r. zobowiązany może żądać odroczenia płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji obu stron (art. 997¹ k.c.). Raty nie mogą być rozłożone na dłużej niż pięć lat, a w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie — dziesięć.
Najczęstsze pytania, czyli FAQ
Kto ma prawo do zachowku po rodzicach? Dzieci, w tym przysposobione i pozamałżeńskie. Jeżeli dziecko nie dożyło otwarcia spadku, prawo przechodzi na jego zstępnych. Rodzeństwu zmarłego zachowek nie przysługuje.
Ile wynosi zachowek po matce lub ojcu? Połowę udziału, jaki przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym, a dla osób małoletnich i trwale niezdolnych do pracy — dwie trzecie tego udziału.
Czy rodzeństwo jest uprawnione do zachowku? Nie, rodzeństwu spadkodawcy nie przysługuje roszczenie o zachowek.
Kiedy przedawnia się zachowek? Po pięciu latach: od ogłoszenia testamentu, gdy roszczenie kierowane jest przeciwko spadkobiercy, albo od śmierci spadkodawcy, gdy przeciwko obdarowanemu. Termin kończy się 31 grudnia danego roku.
Czy można dostać zachowek, jeśli nie było testamentu? Tak. Jeżeli spadkodawca rozdał majątek za życia, roszczenie kieruje się przeciwko obdarowanym.
Czy darowizna sprzed piętnastu lat wlicza się do zachowku? Zależy od tego, kim jest obdarowany w konkretnym układzie dziedziczenia. Dziesięcioletnie ograniczenie dotyczy darowizn na rzecz osób, które nie dochodzą do spadku ani nie są uprawnione do zachowku. Wobec pozostałych ograniczenia czasowego nie ma.
Jak obliczyć odsetki od zachowku? Od kwoty zachowku, za okres od bezskutecznego upływu terminu wskazanego w wezwaniu do zapłaty aż do dnia zapłaty, według stawki odsetek ustawowych za opóźnienie obowiązującej w danym okresie.
Ile kosztuje pozew o zachowek? Opłata sądowa wynosi 5 % dochodzonej kwoty przy wartości powyżej 20 000 zł, nie więcej niż 100 000 zł. Można wnosić o zwolnienie od kosztów sądowych.
Czy sprawa o zachowek musi trafić do sądu? Nie. Roszczenie może zostać zaspokojone dobrowolnie po wezwaniu do zapłaty; możliwa jest też ugoda, także co do rat.
Czy wnuk może żądać zachowku po dziadku? Tak, jeżeli byłby powołany do spadku z ustawy — czyli gdy jego rodzic będący dzieckiem spadkodawcy nie dożył otwarcia spadku, został wydziedziczony, odrzucił spadek albo uznano go za niegodnego.
Czy od zachowku trzeba zapłacić podatek? Zachowek podlega podatkowi od spadków i darowizn. Najbliższa rodzina może skorzystać ze zwolnienia, jeżeli zgłosi nabycie na formularzu SD-Z2 w ciągu sześciu miesięcy od otrzymania pieniędzy.
Ile wynosi wynagrodzenie adwokata w sprawie o zachowek? Na wysokość wynagrodzenia adwokata wpływają: wartość roszczenia, liczba zobowiązanych, liczba i wiek darowizn do ustalenia, to, czy majątek wymaga wyceny.
Jeżeli opisana wyżej sytuacja przypomina Państwa własną, zapraszam na spotkanie w kancelarii przy ul. Tadeusza Kościuszki 18/25 w Piasecznie, w sąsiedztwie Sądu Rejonowego w Piasecznie. Spotkania odbywają się po wcześniejszym umówieniu telefonicznym pod numerem 502 568 281. Może też napisać na adres [email protected]. Jeżeli dojazd jest utrudniony, rozmowa może odbyć się telefonicznie lub zdalnie.