Zwykle nikt nie planuje sprawy w sądzie. Planuje się sprzedaż mieszkania, wypłatę pieniędzy z konta rodzica albo przepisanie działki i dopiero wtedy okazuje się, że nic z tego nie da się zrobić. Notariusz prosi o postanowienie sądu, bank odsyła z kwitkiem, w księdze wieczystej nadal figuruje osoba nieżyjąca od trzech lat. Akt zgonu nie wystarcza, bo nie mówi, kto po zmarłym dziedziczy.
Dokumentem, który to przesądza, jest postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo sporządzony u notariusza akt poświadczenia dziedziczenia. Oba mają tę samą moc: potwierdzają, kto jest spadkobiercą i w jakich częściach. Dopiero z takim dokumentem można cokolwiek załatwić, sprzedać, podzielić, wpisać się do księgi wieczystej, odebrać pieniądze z banku.
Poniżej opisuję, którą drogą się pójdzie, ile to trwa i kosztuje, jakie terminy naprawdę są nieprzekraczalne, i co się dzieje dalej. Kancelaria prowadzi sprawy spadkowe m.in. osób z Piaseczna, Konstancina-Jeziornej, Góry Kalwarii, Lesznowoli, Tarczyna i Prażmowa oraz z Warszawy.
Są dwie drogi i różnią się przede wszystkim tym, czy w rodzinie jest zgoda.
Akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza to droga szybsza. Ogranicza się zwykle do jednej wizyty, a dokument tego samego dnia, po zarejestrowaniu w Rejestrze Spadkowym ma moc prawomocnego postanowienia sądu. Ale wymaga, żeby wszyscy spadkobiercy stawili się jednocześnie u tego samego notariusza i zgodnie potwierdzili, kto dziedziczy. Wystarczy jedna osoba, która nie chce przyjść albo kwestionuje testament, i ta droga jest zamknięta. Notariusz nie rozstrzyga bowiem sporów pomiędzy spadkobiercami.
Postępowanie sądowe jest wolniejsze i tańsze. To jedyna możliwość, gdy spadkobiercy się nie zgadzają, gdy ktoś jest nieznany z miejsca pobytu, gdy trzeba oceniać ważność testamentu albo gdy w grę wchodzi testament szczególny, np. ustny.
Jeżeli przykładowo zmarły mieszkał na terenie Piaseczna, Konstancina-Jeziornej, Góry Kalwarii, Lesznowoli, Tarczyna czy Prażmowa to sądem właściwym będzie Sąd Rejonowy w Piasecznie. Decyduje ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 628 k.p.c.), a nie miejsce zamieszkania spadkobierców ani położenie nieruchomości.
To istotna różnica w porównaniu ze sprawami o zachowek, które przy wyższych kwotach trafiają do Sądu Okręgowego w Warszawie. Sprawa o stwierdzenie nabycia spadku zostaje w sądzie rejonowym niezależnie od tego, ile spadek jest wart czy chodzi o dom, czy o rachunek z tysiącem złotych.
Jeżeli ostatniego miejsca pobytu w Polsce nie da się ustalić, sądem spadku jest sąd miejsca położenia majątku, a w ostateczności Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.
Kolejność jest ustawowa i nie zależy od tego, kto się zmarłym opiekował.
Trzecia grupa została zawężona od 15 listopada 2023 r. Wcześniej dziedziczyli wszyscy zstępni dziadków bez ograniczenia. Dzisiaj krąg kończy się na wnukach dziadków, czyli na rodzeństwie ciotecznym i stryjecznym spadkodawcy. Dalsi krewni z dziedziczenia ustawowego zostali wyłączeni. Zmiana dotyczy spadków otwartych od tej daty, przy starszych sprawach stosuje się przepisy dotychczasowe, co przy zaległych postępowaniach ma realne znaczenie.
Tą samą nowelizacją rozszerzono podstawy niegodności dziedziczenia (art. 928 § 1 k.c.). Dzisiaj sąd może uznać za niegodnego także tego, kto uporczywie uchylał się od obowiązku alimentacyjnego wobec spadkodawcy albo od sprawowania nad nim pieczy. Niegodność orzeka sąd w osobnym procesie i nie dzieje się jednak automatycznie.
Testament trzeba złożyć w sądzie lub u notariusza. Obowiązek ten spoczywa na tym, kto go posiada. Testament zostaje otwarty i ogłoszony, o czym zawiadamia się spadkobierców, a wzmiankę o tym umieszcza się na dokumencie. Samo ogłoszenie niczego jeszcze nie przesądza, nie ocenia się przy nim bowiem ważności testamentu.
Data ogłoszenia testamentu bywa jednak decydująca dla czegoś innego. Od niej liczy się pięcioletni termin przedawnienia roszczenia o zachowek kierowanego przeciwko spadkobiercy. Warto ją sobie zapisać.
Testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Wydruk z komputera z odręcznym podpisem testamentem nie jest. Jeżeli ktoś kwestionuje autentyczność pisma albo stan świadomości spadkodawcy, sąd przeprowadza postępowanie dowodowe i wtedy sprawa przestaje być formalnością.
Na złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku terminu nie ma. Można to zrobić rok, pięć czy dwadzieścia lat po śmierci. Roszczenie się nie przedawnia i sądy rozpoznają sprawy sprzed dekad.
Ważny jest natomiast inny termin. Spadkobierca ma sześć miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania, tj. najczęściej od dnia, w którym dowiedział się o śmierci, żeby spadek odrzucić albo przyjąć wprost (art. 1015 § 1 k.c.). Jeżeli nie zrobi nic, po upływie tego terminu dziedziczy z dobrodziejstwem inwentarza, czyli odpowiada za długi spadkowe tylko do wartości tego, co odziedziczył. To ochrona istotna, ale nie zwalnia z ustalenia, jakie długi w spadku są.
Od 15 listopada 2023 r. do zachowania sześciu miesięcy wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia. Jeżeli oświadczenie ma dotyczyć dziecka i wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu ulega zawieszeniu na czas tego postępowania. Wcześniej rodzice wielokrotnie tracili termin przez to, że sąd opiekuńczy nie zdążył orzec.
Uwaga praktyczna. Odrzucenie spadku przez rodzica sprawia, że do dziedziczenia dochodzą jego dzieci i dla każdego z nich biegnie własny sześciomiesięczny termin. Odrzucenie długów „za siebie” bez zajęcia się dziećmi to najczęstszy błąd w tych sprawach.
Wniosek składa się w sądzie spadku. Powinien wskazywać zmarłego i datę śmierci, wszystkich znanych spadkobierców z adresami, informację o testamencie albo o jego braku oraz o tym, czy ktoś składał już oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Do wniosku dołącza się odpisy dla wszystkich uczestników. Załączniki to zwykle: odpis skrócony aktu zgonu, odpisy aktów urodzenia dzieci, odpis aktu małżeństwa, testament w oryginale, jeżeli jest. Więcej na ten temat dowiesz się z wpisu na naszym blogu: Stwierdzenie nabycia spadku krok po kroku.
Sąd wyznacza posiedzenie, na którym odbiera od uczestników zapewnienie spadkowe, czyli oświadczenie składane pod rygorem odpowiedzialności karnej o tym, jacy krewni pozostali po zmarłym i czy zostawił testament. Gdy nikt nie kwestionuje stanu rzeczy, sprawa kończy się zwykle na jednym posiedzeniu.
Postanowienie wskazuje spadkobierców i ich udziały. Nie dzieli ono natomiast majątku. Do podziału konkretnych rzeczy służy dopiero dział spadku, to osobne postępowanie.
Przy zgodnym stanie faktycznym i kompletnych dokumentach mówimy zwykle o kilku miesiącach od złożenia wniosku, zależnie od obciążenia wydziału. Sprawa wydłuża się, gdy trzeba ustanowić kuratora dla spadkobiercy nieznanego z miejsca pobytu, gdy sporny jest testament albo gdy uczestnicy mieszkają za granicą. Konkretnej liczby miesięcy nie podaję, bo byłaby zgadywaniem.
W sądzie: opłata stała 100 zł od wniosku plus 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego. Razem 105 zł. Kwota nie zależy od wartości spadku. Jeżeli jednym wnioskiem obejmuje się dwie osoby, na przykład oboje rodziców, opłatę liczy się za każdego spadkodawcę osobno. Odebranie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku to dodatkowa opłata stała 100 zł od osoby.
U notariusza: taksa za protokół dziedziczenia i akt poświadczenia dziedziczenia, opłata rejestracyjna oraz wypisy dla każdego spadkobiercy. W praktyce jest to kwota rzędu kilkuset złotych, wyraźnie wyższa niż w sądzie, ale sprawa kończy się w jeden dzień.
Na wysokość wynagrodzenia adwokata wpływa przede wszystkim to, czy sprawa jest bezsporna: liczba spadkobierców, konieczność ustalania adresów, spór o testament i to, czy równocześnie prowadzone jest postępowanie o dział spadku.
Postanowienie nie kończy sprawy. Otwiera ono jedynie trzy kolejne wątki i o dwóch pierwszych łatwo zapomnieć.
Podatek. Nabycie spadku podlega podatkowi od spadków i darowizn. Najbliższa rodzina, tj. małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym i macocha może skorzystać z pełnego zwolnienia, ale musi zgłosić nabycie na formularzu SD-Z2 w terminie sześciu miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia (przy akcie poświadczenia dziedziczenia termin ten liczony jest od jego zarejestrowania). Termin jest nieprzywracalny poza wyjątkami wskazanymi w ustawie, a jego przekroczenie oznacza opodatkowanie na zasadach przewidzianych dla I grupy podatkowej.
Księgi wieczyste. Jeżeli w spadku jest nieruchomość, trzeba złożyć wniosek o wpis prawa własności. Bez tego kolejne czynności — sprzedaż, kredyt, darowizna mogą być utrudnione.
Dział spadku. Postanowienie mówi, że rodzeństwo dziedziczy po połowie, ale nie mówi, kto dostaje mieszkanie, a kto samochód. Do tego służy odrębne postępowanie.
Ostatni punkt bywa najważniejszy. Przy podejrzeniu długów kolejność działań wygląda inaczej i liczy się sześciomiesięczny termin, o którym mowa wyżej.
Ile kosztuje sprawa o stwierdzenie nabycia spadku? Opłata sądowa to 100 zł od wniosku plus 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego, od każdego spadkodawcy. U notariusza jest niewiele drożej, ale sprawa kończy się tego samego dnia.
Ile trwa stwierdzenie nabycia spadku? Przy zgodnym stanie faktycznym zwykle kilka miesięcy w sądzie i jeden dzień u notariusza. Spór o testament albo nieznany adres uczestnika wydłuża sprawę znacznie.
Czy jest termin na złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku? Nie ma. Można to zrobić także wiele lat po śmierci. Ostry jest inny termin — sześć miesięcy na odrzucenie spadku.
Co, jeśli minęło sześć miesięcy i nikt nic nie zrobił? Spadkobiercy dziedziczą z dobrodziejstwem inwentarza, czyli odpowiadają za długi do wartości otrzymanego majątku. Sam wniosek do sądu można nadal złożyć.
Czy wszyscy spadkobiercy muszą stawić się w sądzie? Nie. Sąd zawiadamia uczestników, ale niestawiennictwo nie blokuje sprawy. Inaczej jest u notariusza — tam obecność wszystkich jest warunkiem sporządzenia aktu.
Czy da się przeprowadzić sprawę spadkową bez testamentu? Tak. Wtedy sąd stwierdza dziedziczenie ustawowe według kolejności z Kodeksu cywilnego.
Co dalej po stwierdzeniu nabycia spadku? Zgłoszenie SD-Z2 do urzędu skarbowego w ciągu sześciu miesięcy, wpis w księdze wieczystej, a gdy trzeba podzielić konkretne rzeczy dział spadku.
Czy stwierdzenie nabycia spadku jest potrzebne, żeby domagać się zachowku? Formalnie nie jest warunkiem, ale w praktyce zaczyna się od ustalenia, kto dziedziczy bez tego nie wiadomo, do kogo kierować roszczenie.
Gdzie złożyć wniosek, jeśli zmarły mieszkał w Konstancinie-Jeziornej? Do Sądu Rejonowego w Piasecznie, jako sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy.
Czy sąd sam podzieli mieszkanie między spadkobierców? Nie w tym postępowaniu. Postanowienie ustala udziały. Podziałem konkretnych składników zajmuje się dział spadku.
Jeżeli sprawa spadkowa czeka u Państwa od kilku miesięcy albo od kilku lat, zapraszam na spotkanie w kancelarii przy ul. Tadeusza Kościuszki 18/25 w Piasecznie, w sąsiedztwie Sądu Rejonowego w Piasecznoe. Spotkania odbywają się po wcześniejszym umówieniu telefonicznym pod numerem 502 568 281; można też napisać na adres adwokat@gregier.pl. Kancelaria prowadzi sprawy o stwierdzenie nabycia spadku, dział spadku i zachowek m.in. dla osób z Piaseczna, Konstancina-Jeziornej, Góry Kalwarii, Lesznowoli, Tarczyna i Prażmowa oraz z Warszawy.