Logo

tel. +48 502 568 281

Dziedziczenie gospodarstw rolnych

14/07/2019 ,

By Agnieszka Jakubowska - Gregier

With 0 comments

Zgodnie z art. 553 k.c. pojęciem gospodarstwa rolnego określa się grunty rolne wraz z przynależącymi gruntami leśnymi, budynkami lub ich fragmentami, sprzętem i inwentarzem, w przypadku gdy stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, a także z prawami i związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego obowiązkami. Gospodarstwo rolne samo w sobie nie stanowi przedmiotu samodzielnego obrotu prawnego, a zatem nie można zbyć go jedną czynnością prawną.

Podążając za artykułem 1058 k.c. wyróżnia się kryterium definiowania gospodarstwa rolnego, zgodnie z którym musi obejmować ono obszar co najmniej 1 hektara gruntów rolnych. Powyższe kryterium obszarowe stosowane jest jednak tylko do przepisów szczególnych dotyczących dziedziczenia gospodarstw rolnych. W tym miejscu wskazać należy, że na przestrzeni lat  kryterium obszarowe ulegało zmianom. W pierwszych latach obowiązywania kodeksu cywilnego szczególne zasady dziedziczenia gospodarstw rolnych obowiązywały co do zasady wszystkich nieruchomości wykorzystywanych w celu prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Dziedziczenie gospodarstw rolnych

Dziedziczenie gospodarstw rolnych w odniesieniu do spadków otwartych po 14 lutym 2001 roku następuje na zasadach ogólnych dotyczących dziedziczenia ustawowego. Z tą datą pojawiło się orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt: P 4/99 opublikowanego w Dz. U. Nr 11, poz. 91 znoszące obostrzenia przy spadkobraniu gospodarstw rolnych.  Natomiast w odniesieniu do spadków otwartych przed ww. datą gospodarstwo rolne podlega dziedziczeniu przez tych spadkobierców, którzy w chwili otwarcia spadku spełniają jeden z poniższych warunków:

  1.  pracują stale bezpośrednio przy produkcji rolnej
  2. posiadają przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej
  3. są małoletni bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół
  4. są trwale niezdolni do pracy

Również ww. kryteria ulegały na przestrzeni lat zmianom, co zostanie szerzej omówione w kolejnym wpisie.

 

Obecnie obowiązujące w polskim ustawodawstwie ograniczenia dotyczące gospodarstw rolnych

Pomimo zniesienia szczególnych zasad dziedziczenia gospodarstw rolnych w porządku prawnym dalej spotykamy się z ograniczeniami dotyczącymi gospodarstw rolnych. Jako przykład można wskazać przepisy art. 213 i 214 k.c. dotyczące sądowego zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego.

Również w ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego wprowadzono zastrzeżenie, że gospodarstwo rodzinne musi mieć obszar co najmniej 1 hektara użytków rolnych.

Art. 92 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami wprowadza natomiast generalny zakaz podziału nieruchomości oznaczonych w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego jako rolne, oraz w przypadku braku takiego planu – wykorzystywanych rolniczo, na części mniejsze niż 0,3 hektara.

Autorem tekstu jest Pan Marek Pękacki (korekta: adwokat Agnieszka Jakubowska – Gregier)

Odrzucenie spadku po upływie 6 miesięcy

22/05/2019 ,

By Agnieszka Jakubowska - Gregier

With 0 comments

Już jakiś czas temu pisałam o odrzuceniu spadku po upływie 6 miesięcy, a precyzyjniej o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku (dla przypomnienia odsyłam tutaj – „Odrzucenie spadku po terminie”). Przywołana powyżej instytucja dla laika brzmi niezrozumiale, ale zmierza ona do ochrony spadkobiercy przed niechcianym spadkiem, który to z różnych co do zasady niezawinionych powodów nie złożył w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Co prawda od dnia 18 październik 2015 roku obowiązuje reguła, że w przypadku niezłożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku przyjmuje się, że spadek przyjęto z dobrodziejstwem inwentarza. Pomimo, że ww. zasada stwarza pewną ochronę dla spadkobierców przed długami spadkodawcy to nie rozwiązuje ona do końca problemu. Jedynie bowiem odrzucenie spadku pozwala nam na uwolnienie się od odpowiedzialności od niechcianego spadku, przez co najczęściej należy rozumieć długi spadkodawcy.

Pamiętać jednak należy, że odrzucenie spadku po upływie 6 miesięcy będzie możliwe tylko wyjątkowo. Zgodnie bowiem z art. 1019 § 1 k.c. jeżeli oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli z następującymi zmianami: 1) uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia powinno nastąpić przed sądem oraz 2) spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca. Natomiast par. 2 stanowi, że spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może w powyższy sposób uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu.

Powyższe oznacza, że niedochowanie terminu na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku musi wynikać z błędu lub groźby. Co więcej podstawą uchylenia się przez spadkobiercę od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest błąd prawnie doniosły.

Nieznajomość masy spadkowej, brak wiedzy o długach

Najczęściej spotykanym w praktyce błędem, pozwalającym na uchylenie się od skutków prawnych i odrzucenie spadku po terminie jest błąd co do składu masy spadkowej. O błędzie co do przedmiotu spadku można mówić jednak tylko wtedy, gdy brak wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego nie jest wynikiem braku staranności spadkobiercy, czy też, mówiąc inaczej, jest on usprawiedliwiony okolicznościami sprawy. Pamiętać przy tym należy, że poprzestanie na pozbawionym konkretnych podstaw przypuszczeniu, dotyczącym stanu majątku spadkowego, nie może być uznane za błąd istotny, lecz za lekkomyślność, która nie stanowi podstawy uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia (niezłożenia oświadczenia) woli na podstawie przepisów o wadach oświadczenia woli (por. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 2017 roku, sygn.. akt IV CSK 28/17, publ. LEX).

Warto jednak wskazać, że spadkobiercy często nie wiedzą co wchodzi w skład spadku. Co więcej bez potwierdzenia swoich praw do spadku czy to w formie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku czy aktu poświadczenia dziedziczenia nie mają oni faktycznej możliwości ustalenia składników wchodzących w masę spadkową. Z tych też powodów brak wiedzy o długach na ogół stanowi jeden z podstawowych argumentów w sprawach o uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku. Oczywiście przy założeniu, że niewiedza spadkobiercy nie wynika z jego zaniedbań, lecz z przyczyn od niego niezależnych. Często zdarza się bowiem tak, że wierzyciele spadkodawcy, pomimo że mają wiedzę o jego śmierci nie zgłaszają swoich roszczeń od razu, lecz czekają aż upłynie termin na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku.

Brak należytej staranności 

Podsumowując stwierdzenie, że spadkobierca nie dołożył należytej staranności powinno być poprzedzone oceną okoliczności konkretnej sprawy i ustaleniem, jakich aktów staranności można było od niego wymagać. Odnosi się to do sprecyzowanych czynności, które faktycznie i prawnie spadkobierca mógłby podjąć, zmierzając do uzyskania koniecznej wiedzy o spadku. W razie niepodjęcia przez spadkobiercę żadnych czynności, wskazane jest określenie, jakich działań, w okolicznościach danej sprawy, prowadzących do pozyskania tej wiedzy można było od niego wymagać, ponieważ doprowadziłyby do uniknięcia błędu (por. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia z dnia 29 listopada 2012 roku, sygn.. akt II CSK 172/12, publ. LEX).

 

Błąd co do prawa

Również z powodu błędu co do prawa można uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Zaznaczyć przy tym należy, że do uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu nie może być samo tylko, nieuzasadnione szczególnymi okolicznościami, mylne przekonanie spadkobiercy, iż jego bierne zachowanie nie oznacza przyjęcia spadku – zajęcie odmiennego stanowiska prowadziłoby w istocie do podważenia obowiązywania art. 1015 § 2 k.c.

W praktyce błąd co do prawa najczęściej będzie przejawiał się w przeświadczeniu o braku powołania do dziedziczenia ustawowego, kolejności powołania do spadku czy też skuteczności złożonego oświadczenia o odrzuceniu spadku. Pamiętać jednak należy, że błąd taki jest także błędem istotnym, rozsądnie bowiem oceniając, można zakładać, że gdyby nie zaistniał, doszłoby do odrzucenia spadku. Jednocześnie popełnienie takiego błędu może być wolne od zarzutu niedołożenia należytej staranności. Rozstrzygając na tle okoliczności konkretnego przypadku o tym, czy błąd był wynikiem niedołożenia należytej staranności, należy mieć jak wiadomo na względzie przeciętny, raczej niezbyt wysoki, stan świadomości prawnej społeczeństwa w zakresie stosunków spadkowo-rodzinnych (por. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2012 roku, sygn.. akt. II CSK 171/12, publ. LEX).

 

Termin złożenia oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych

Oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie z powodu błędu lub groźby oświadczenia o odrzuceniu spadku oraz oświadczenie o odrzuceniu spadku należy złożyć przed sądem. Oba oświadczenia mają charakter materialno – prawny i dlatego przewidziany w art. 1019 § 2 k.c. w zw. z art. 88 § 2 k.c. termin zawity jest zachowany, jeżeli przed jego upływem oświadczenia  zostaną odebrane przez sąd do protokołu sądowego, względnie sąd poświadczy urzędowo podpis spadkodawcy na jego piśmie zawierającym oświadczenia (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2013 roku, sygn.. akt III CZP 77/13, publ. OSNC 2014, Nr 9, poz. 86).

Zatem do zachowania powyższego terminu nie jest wystarczające wniesienie sprawy do sądu przed upływem roku, lecz odebranie tych oświadczeń.. Dlatego też w przypadku wystąpienia okoliczności, uzasadniających uchylenie się od skutków prawnych i odrzucenie spadku po upływie 6 miesięcy konieczne jest jak najszybsze wszczęcie postępowania. W wypadkach wyjątkowych, w szczególności, gdy za nieodebranie oświadczenia w terminie spadkobierca nie ponosi winy, sąd może nie uwzględnić upływu tego terminu przez wzgląd na zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.) (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 2018 roku, sygn.. akt III CZP 110/17, publ. LEX).

 


Kancelaria Adwokacka Agnieszka Jakubowska – Gregier świadczy pomoc prawną w sprawach spadkowych, w tym w sprawach o zatwierdzenie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w terminie.

Wymagalność roszczenia o zachowek, czyli od kiedy należą się odsetki od zachowku?

03/04/2019 ,

By Agnieszka Jakubowska - Gregier

With 0 comments

Zgodnie z art. 991 § 1 k.c., zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadł przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). Więcej o tym od kogo należy żądać zachowku przeczytasz Roszczenie o zachowek – od kogo żądać zapłaty?

Natomiast według art. 991 § 2 k.c., jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Z przepisów tych wynika, że uprawnionemu do otrzymania zachowku przysługuje przeciwko spadkobiercy roszczenie o spełnienie świadczenia pieniężnego. Roszczenie o zachowek jest więc od początku długiem pieniężnym (por. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1999 roku, sygn.. akt I CKN 248/98, niepubl.).

Jednakże art. 991 k.c. nie określa terminu, w którym zobowiązany do zapłaty zachowku powinien zadośćuczynić żądaniu uprawnionemu z tego tytułu oraz od kiedy należą się odsetki od zachowku. Powyższe oznacza, że wymagalność roszczenia o zachowek nie została określona jednym, sztywnym terminem. Zatem ocena od kiedy należą się odsetki od zachowku powinna być dokonana indywidualnie z uwzględnieniem okoliczności danej sprawy.

Wymagalność roszczenia o zachowek

Na wstępie wyjaśnić należy, że wymagalność roszczenia o zachowek należy ściśle wiązać z terminem, w którym wierzyciel może żądać spełnienia świadczenia przez dłużnika. Natomiast w razie odmowy spełnienia świadczenia – z możliwością żądania przez wierzyciela przymusowego spełnienia świadczenia bez narażenia się na zarzut przedwczesności zgłoszonego żądania. Nie ulega wątpliwości, że zobowiązanie z tytułu zachowku może być spełnione przez zobowiązanego bez konieczności wdawania się w tym zakresie w spór sądowy. Wystąpienie z powództwem o zachowek jest zatem ostatecznym krokiem do wyegzekwowania świadczenia pieniężnego z tego tytułu. Wyrok w przedmiocie roszczenia dochodzonego przez uprawnionego do zachowku przeciwko zobowiązanemu spadkobiercy nie ma więc charakteru konstytutywnego, lecz deklaratoryjny.

Odsetki od zachowku od daty doręczenia wezwania?

Powyższe oznacza, że obowiązek zapłaty na rzecz uprawnionego świadczenia pieniężnego z tytułu zachowku ma charakter zobowiązania bezterminowego, do którego zastosowanie ma art. 455 k.c. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Takie też stanowisko zostało wyrażone w orzeczeniach Sądu Najwyższego (por. Wyroki z dnia 17 kwietnia 2009 r., III CSK 298/08, OSNC-ZD 2009, nr 4, poz. 107, z dnia 17 września 2010 r., II CSK 178/10, z dnia 7 lutego 2013 r., II CSK 403/12 oraz z dnia 6 marca 2014 r., V CSK 209/13 – niepubl)

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2013 roku, sygn.. akt II CSK 403/12 przyjęto nadto – przy założeniu, że zobowiązanie z tytułu zachowku ma charakter bezterminowy – iż powinno zostać spełnione po wezwaniu do jego spełnienia przez uprawnionego wierzyciela, gdy zobowiązany spadkobierca znał wszystkie obiektywnie istniejące okoliczności poz

odsetki od zachowku

walające mu racjonalne ocenić zasadność i wysokość zgłoszonego roszczenia z tytułu zachowku. Może więc to nastąpić także w dacie poprzedzającej chwilę wyrokowania, np. po wezwaniu zobowiązanego do zapłaty zachowku.  Zobowiązany do zapłaty zachowku w takiej sytuacji powinien spełnić świadczenie na rzecz uprawnionego niezwłocznie po otrzymaniu od niego stosownego wezwania do zapłaty skonkretyzowanej kwoty, a jeśli tego nie czyni, popada w opóźnienie uzasadniające naliczenie odsetek ustawowych za opóźnienie od należnej wierzycielowi sumy. Przyjęcie odmiennego stanowiska i uznanie, że odsetki od zachowku należą się dopiero od daty wydania wyroku prowadzi do pokrzywdzenia wierzyciela, czyniąc zobowiązanego z tytułu zachowku beneficjentem długotrwałości procesu sądowego i niesolidności jako dłużnika.

 

Zmiany w podatku PIT w 2019 roku

10/12/2018 ,

By Agnieszka Jakubowska - Gregier

With 0 comments

Początek przyszłego roku przyniesie ze sobą sporo zmian w podatku PIT. Oto najważniejsze z nich:

Nowe zasady obliczania 5 letniego terminu,w czasie którego sprzedaż podlega opodatkowaniu podatkiem PIT dla nieruchomości nabytych w drodze spadku lub trakcie wspólności majątkowej małżeńskiej

Od 1 stycznia 2019 roku w przypadku zbycia nabytych w drodze spadku, nieruchomości lub praw majątkowych okres 5 letni liczy się od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło nabycie lub wybudowanie tej nieruchomości lub nabycie prawa majątkowego przez spadkodawcę. Powyższą zmianę należy ocenić pozytywnie, bowiem dotychczas termin 5 letni liczony był od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło nabycie lub wybudowanie tej nieruchomości lub nabycie prawa majątkowego przez spadkobiercę.  Do tej pory spadkobierca chcąc uniknąć płacenia podatku dochodowego nie mógł zbyć nieruchomości przez okres 5 lat od daty jego nabycia. Ewentualnie musiał przeznaczyć środki pochodzące ze sprzedaży na cele mieszkaniowe.

Podobnie od 1 stycznia 2019 roku w przypadku zbycia po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej, nabytych do majątku wspólnego małżonków lub wybudowanych w trakcie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej nieruchomości lub nabytych do majątku wspólnego małżonków praw majątkowych okres 5 letni liczy się od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło ich nabycie do majątku wspólnego małżonków lub ich wybudowanie w trakcie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej.

Nowe zasady obliczania 5 letniego terminu, w czasie którego sprzedaż podlega opodatkowaniu dotyczą transakcji zawartych po 1 stycznia 2019 roku. Oznacza to, że w przypadku nabycia nieruchomości w drodze spadku lub w trakcie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej przed styczniem 2019 roku podatnik będzie mógł uniknąć podatku dochodowego, jeżeli od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło nabycie lub wybudowanie tej nieruchomości lub nabycie prawa majątkowego przez spadkodawcę lub do majątku wspólnego minęło 5 lat. Oczywiście przy założeniu, że transakcja zostanie dokonana po 1 stycznia 2019 roku.

 

Nabycie lub zbycie w drodze działu spadku nieruchomości lub praw majątkowych

Od Nowego Roku zacznie obowiązywać również ust. 7 art. 10 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, który stanowi odzwierciedlenie dotychczasowej linii orzeczniczej. Zgodnie z tym przepisem nie będzie stanowić nabycia albo odpłatnego zbycia, odpowiednio nabycie albo odpłatne zbycie, w drodze działu spadku, nieruchomości lub praw majątkowych – do wysokości przysługującego podatnikowi udziału w spadku.

 

Ulga na własne cele mieszkaniowe

Podatnicy,którzy zechcą skorzystać ze zwolnienia z opodatkowania, będą mieć, trzy  lata na wydatkowanie środków ze sprzedaży na własne cele mieszkaniowe. Obecnie okres ten wynosi 2 lata.

 

Zmiany dotyczące samochodów osobowych wykorzystywanych w działalności gospodarczej

Od 1 stycznia ulega podwyższeniu do 150 000 zł limit wartości samochodu osobowego, pozwalający na pełne odliczenie odpisów amortyzacyjnych.

Ponadto przy korzystaniu z samochodów również w celach prywatnych podatnik będzie miał prawo zaliczyć do kosztów uzyskania przychodów 75% wydatków. Do tej pory przy użytku mieszanym wydatki eksploatacyjne były zaliczane w całości do kosztów uzyskania przychodów.

 

Zeznanie podatkowe małżonków

Małżonkowie od stycznia 2019 roku będą mogli złożyć zeznanie podatkowe po terminie i nie stracą preferencji. Dotychczas było to możliwe tylko w przypadku, jeżeli zeznanie podatkowe zostanie złożone w terminie.

 

Informacje o najnowszych wpisach na blogu i nie tylko znajdziesz również na facebook.com/adwokatpiaseczno/

Zwrot kosztów leczenia i utrzymania spadkodawcy

28/11/2018 ,

By Agnieszka Jakubowska - Gregier

With 0 comments

Zwrot kosztów leczenia i utrzymania spadkodawcy po jego śmierci

Obowiązek roztoczenia opieki nad chorymi rodzicami należy do podstawowych obowiązków dorosłych dzieci i nie przysługuje im z tego tytułu wobec rodziców roszczenie o zapłatę wynagrodzenia za świadczoną pomoc. Niemniej jednak w przypadku sprawowania opieki nad rodzicami przez jedno z dzieci i ponoszenia z tego tytułu wydatków, związanych z ich leczeniem i utrzymaniem można żądać rozliczenia ww. kosztów od pozostałego rodzeństwa, nawet po śmierci rodziców. Co więcej spadkobierca, który opiekował się spadkodawcą może również domagać się od pozostałych spadkobierców wynagrodzenia za sprawowanie osobistej opieki nad spadkodawcą.

Czy można rozliczać koszty opieki spadkodawcy w dziale spadku?

Roszczenie z tytułu opieki nad spadkodawcą nie jest jednak roszczeniem z tytułu długów spadkowych, gdyż domaga się go nie spadkobierca, który spłacił wierzyciela spadkodawcy, lecz taki który sam jest wierzycielem. W związku z tym roszczeń jednych spadkobierców przeciwko pozostałym spadkobiercom z tytułu zwrotu części kosztów poniesionych na leczenie i utrzymanie spadkodawcy oraz roztoczenie nad nim pieczy nie można rozpatrywać w postępowaniu o dział spadku (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 sierpnia 1975 roku, sygn.. akt III CZP 60/75, publ. LEX).Powyższe oznacza, że poniesione koszty związane z leczeniem spadkodawcy nie podwyższą spadku, który ma przypaść temu spadkobiercy, który przed śmiercią poniósł wydatki związane z leczeniem i utrzymaniem spadkodawcy.

W jaki sposób można zatem dochodzić zwrotu kosztów leczenia i utrzymania spadkodawcy?

Spadkobierca, który poniósł koszty związane m.in. z ostatnią chorobą spadkodawcy może żądać zapłaty odpowiedniej części poniesionych kosztów w odrębnym procesie. Roszczenie z tytułu opieki nad spadkodawcą stanowi bowiem roszczenie regresowe, o którym mowa w art. 140 k.r.o. Zgodnie z ww. przepisem osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania lub wychowania nie będąc do tego zobowiązana albo będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.

Sprawowanie opieki, a darowizna dokonana przez spadkodawcę

Warto również zauważyć, że roszczenie z tytułu opieki nad spadkodawcą może zostać oddalone m.in. w sytuacji, gdy spadkobierca sprawujący opiekę nad spadkodawcą otrzymał od niego darowiznę. W orzecznictwie przyjmuje się bowiem, że w związku z zawarciem umowy darowizny na obdarowanym ciąży szczególny obowiązek moralny pieczy nad darczyńcą, gdy ten wymaga opieki, jest chory, a także, gdy nie ma on innego mieszkania, aniżeli lokal, będący przedmiotem darowizny. Brak ekwiwalentności świadczeń przy umowie darowizny ma zatem jedynie wymiar formalny. Darowizna nakłada bowiem na obdarowanego moralny obowiązek wdzięczności, zwłaszcza w sytuacji, gdy miała ona miejsce między osobami bliskimi, w tym bowiem przypadku obowiązek pieczy wynika także z łączącej te osoby więzi rodzinnej.

 

Informacje o najnowszych wpisach na blogu i nie tylko znajdziesz również na facebook.com/adwokatpiaseczno/

Przedawnienie roszczenia o zachowek – od kiedy liczyć?

03/07/2017 ,

By Agnieszka Jakubowska - Gregier

With 0 comments

Roszczenia o zachowek jak każde roszczenie majątkowe podlega przedawnieniu. Jednakże początek biegu terminu przedawnienia przypada na inny moment w przypadku roszczeń o zachowek dochodzonych od spadkobiercy testamentowego aniżeli zapisobiercy lub obdarowanego.

Roszczenie o zachowek od spadkobiercy testamentowego

Zgodnie z art. 1007 § 1 k.c. przy dziedziczeniu testamentowym roszczenia z tytułu zachowku przedawniają się z upływem lat pięciu od daty ogłoszenia testamentu. Należy zatem uznać, że z datą ogłoszenia testamentu roszczenia o zachowek stają się wymagalne, tzn. mogą być dochodzone na drodze sądowej. W sytuacji jednak, gdy spadkodawca pozostawił kilka testamentów, termin przedawnienia przewidziany w art. 1007 § 1 k.c. rozpoczyna swój bieg od ogłoszenia testamentu, z treści którego uprawniony wywodzi przeciwko spadkobiercy testamentowemu roszczenie o zachowek (por. Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2013 roku, sygn.. akt III CSK 319/12, publ. LEX).

Roszczenie o zachowek od obdarowanego lub zapisobiercy

Natomiast roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy darowizny lub zapisu windykacyjnego staje się wymagalne w chwili otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy i również wynosi pięć lat. Termin ten jest bowiem krótszy niż termin przedawnienia dla roszczeń o zachowek dochodzonych od spadkobiercy testamentowego, gdyż ogłoszenie testamentu bowiem zawsze następuje później niż otwarcie spadku.

Roszczenie o uzupełnienie zachowku od spadkobiercy ustawowego

Kodeks nie określa terminu przedawnienia roszczenia o uzupełnienie zachowku przy dziedziczeniu ustawowemu. Roszczenie to aktualizuje się, gdy przy do dziedziczenia dochodzi np. małżonek w zbiegu z rodzeństwem, a doliczeniu podlegają znaczne darowizny lub zapisy windykacyjne uczynione na rzecz rodzeństwa spadkodawcy. W takiej sytuacji może się okazać, że udział małżonka nie wyczerpuje należnego mu zachowku i wymaga uzupełnienia w drodze powództwa przeciwko rodzeństwu spadkodawcy o zapłatę zachowku.

Pomimo, że kodeks nie określa terminu przedawnienia roszczeń o zachowek w sytuacji dziedziczenia ustawowego to brak jest podstaw do stosowania przepisów ogólnych k.c. o przedawnieniu roszczeń (art. 117 k.c. i n.). Zaistniałą w tym zakresie lukę prawną należy wypełnić stosowaniem w drodze analogii art. 1007 § 2 k.c. W takim wypadku bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się z chwilą otwarcia spadku, tj. śmierci spadkodawcy skoro w tym momencie roszczenie o zachowek staje się wymagalne. Ten sam mechanizm znajduje zastosowanie w wypadku roszczenia skierowanego przeciwko obdarowanemu przez spadkodawcę, o uzupełnienie zachowku z tytułu otrzymanej darowizny (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 31 października 2014 roku, sygn.. akt VI ACa 67/14, publ. LEX).

Przerwanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek

Przerwanie biegu przedawnienia o zachowek następuje nie tylko w sytuacjach opisanych w art. 123 k.c., tj.

  1. przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia;
  2. przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje;
  3. przez wszczęcie mediacji.

Bieg przedawnienia roszczenia o zachowek przerywa również:

  1. zgłoszenie przez uczestnika postępowania w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku zarzutu nieważności testamentu (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 października 1992 r., III CZP 130/92, OSNCP 1993, nr 4, poz. 60), przy czym zgłoszenie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku przez wydziedziczonego zarzutu nieważności testamentu nie przerywa biegu przedawnienia roszczenia o zachowek zstępnych tego wydziedziczonego) (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1995 r., III CZP 134/95 [OSNC 1996, nr 1, poz. 15], w
  2. złożenie przez uprawnionego do zachowku wniosku o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy, przy czym przerwanie dotyczy roszczenia o zachowek należy od spadkobiercy ustawowego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2013 roku, sygm. akt III CZP 53/13, publ. LEX).
Przedawnienie roszczeń o zachowek przed 2011 rokiem

Pięcioletni termin przedawnienia obowiązuje od dnia 23 października 2011 roku. Wcześniej termin ten wynosił 3 lata. Wydłużony termin (5 lat) ma zastosowanie do roszczeń powstałych przed tą datą (tj. przed dniem 23 października 2011 roku), lecz w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych.

Kiedy małżonek nie dziedziczy?

12/04/2017 ,

By Agnieszka Jakubowska - Gregier

With 0 comments

Co do zasady w pierwszej kolejności do spadku powołane z ustawy są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Natomiast dzisiaj spróbuję zwięźle odpowiedzieć na pytanie –  kiedy małżonek nie dziedziczy po swoim mężu/żonie?

 

Pominięcie małżonka w testamencie

Najczęściej spotykaną sytuacją, w której małżonek zostaje wyłączony od dziedziczenia jest pominięcie go przez spadkodawcę w testamencie. Wówczas małżonek będzie mógł dochodzić od spadkobierców testamentowych jedynie zachowku o ile nie został on oczywiście wydziedziczony.

 

Zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia

Małżonkowie mogą również zawrzeć umowę, na podstawie której jeden z nich zrzeknie się dziedziczenia po drugim małżonku. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Warto jednak pamiętać, że zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej.

 

Niegodność dziedziczenia

Każdy spadkobierca, w tym małżonek może zostać również uznany za niegodnego dziedziczenia, jeżeli:

  1. dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;
  2. podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
  3. umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego.

Powyższe nie ma jednak zastosowania w sytuacji, gdy spadkodawca przebaczył małżonkowi. Wówczas małżonek, któremu przebaczono dziedziczy na zasadach ogólnych.

 

Separacja

W świetle art. 614 k.r.o. orzeczenie separacji ma takie same skutki jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód. Zatem małżonek pozostający w separacji, tak samo jak i małżonek rozwiedziony, nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych osoby zmarłej. Chodzi oczywiście o separację sądową, a nie faktyczną. Co więcej powyższa zasada odnosi się wyłącznie do sytuacji, gdy orzeczenie o separacji  w chwili otwarcia spadku było prawomocne. Zatem jeżeli spadkodawca zmarł przez uprawomocnieniem się orzeczenia o separacji to wówczas małżonek co do zasady dochodzi do dziedziczenia po nim.

 

Złożenie pozwu o rozwód z winy małżonka

Ostatnią sytuacją, w której dochodzi do wyłączenia małżonka od dziedziczenia jest wystąpienie przez spadkodawcę o orzeczenie rozwodu lub separacji z winy małżonka, przy czym żądanie orzeczenia winy musiało być w dacie otwarcia spadku uzasadnione.

Wyłączenie małżonka od dziedziczenia następuje na mocy orzeczenia sądu. Z takim żądaniem może wystąpić każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia w zbiegu z małżonkiem. Termin do wytoczenia powództwa wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż jeden rok od otwarcia spadku.

W tym miejscu wskazać należy, że wystąpieniem o rozwód z winy małżonka jest również wyrażenie przez spadkodawcę – pozwanego w sprawie o rozwód – zgody na rozwód z winy powoda (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 sierpnia 1983 roku, sygn.. akt III CZP 38/83, publ. LEX).

 

Intercyza, a dziedziczenie

Na koniec dodać należy, że rozdzielność majątkowa małżeńska w żaden sposób nie wpływa na dziedziczenie małżonka po drugim. Ma ona bowiem znaczenie jedynie w relacjach majątkowych występujących za życia małżonków.

Odpowiedzialność za długi spadkowe

26/09/2016 ,

By Agnieszka Jakubowska - Gregier

With 0 comments

Wbrew powszechnemu przekonaniu spadek to nie tylko majątek, lecz także długi jakie spadkodawca pozostawił po swojej śmierci. Powyższe oznacza, że przyjmując spadek co do zasady wstępujemy we wszystkie prawa i obowiązki spadkodawcy (art. 922 k.c.), przy czym sposób przyjęcia spadku wpływa na zakres naszej odpowiedzialności za długi spadkodawcy.

I tak przyjęcie spadku wprost powoduje, że spadkobierca odpowiada za długi spadkowe bez ograniczeń, ponosząc tym samym odpowiedzialność z majątku spadkowego oraz ze swojego majątku osobistego, obecnego i przyszłego. Ewentualne ograniczenia w tym zakresie mogą wynikać jedynie z przepisów szczególnych prawa spadkowego, jak również z rzeczowego charakteru odpowiedzialności spadkodawcy za zobowiązania (m.in. ustanowienie zastawu czy hipoteki na jego nieruchomości pomimo nieposiadania przez niego statusu dłużnika osobistego).

W tym miejscu zaznaczyć należy, że do 17 października 2015 roku obowiązywała zasada, według której każdy spadkobierca nieskładający w ustawowym terminie oświadczenia co do sposobu przyjęcia lub odrzucenia spadku był uważany za przyjmującego spadek wprost. Powyższa fikcja uległa zmianie z dniem 18 października 2015 roku, kiedy to zmodyfikowano powyższą zasadę przyjmując, że brak oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w terminie 6 miesięcy od dnia powołania do spadku jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza, przy czym dotyczy to tylko spadków otwartych po 18 października 2015 roku.

Natomiast sytuacji przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku. Reguła ta jednak zostaje wyłączona, jeżeli spadkobierca podstępnie zataił część majątku spadkowego lub zgłosił nieistniejące długi (art. 1031 § 2 zdanie drugie k.c.), jej działanie zostaje zaś ograniczone w wypadku, kiedy spadkobierca spłaca niektóre długi spadkowe, wiedząc o istnieniu innych długów spadkowych. Ustawodawca powiązał więc możliwość i zakres korzystania z dobrodziejstwa inwentarza z rzetelnością zachowania spadkobiercy. W wypadku nieuczciwych zachowań nakierowanych na zafałszowanie stanu spadku traci on ten przywilej całkowicie, natomiast w wypadku nieuprawnionego faworyzowania niektórych wierzycieli z krzywdą innych, znanych spadkobiercy, jego odpowiedzialność poszerza się na tyle, by zapewnić także pominiętym wierzycielom należyte zaspokojenie – spadkobierca ponosi wówczas odpowiedzialność za nieuwzględnione długi ponad wartość stanu czynnego spadku, do takiej wysokości, w jakiej byłby obowiązany je zaspokoić, gdyby spłacał należycie wszystkie długi spadkowe (art. 1032 § 2 k.c.) (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2014 roku, sygn.. akt I CSK 264/13, publ. LEX).

Odpowiedzialność za długi spadkowe do chwili dokonania działu spadku jest solidarna. Oznacza to, że do chwili działu spadku cały dług może być dochodzony i egzekwowany od jednego, kilku bądź wszystkich spadkobierców, według wyboru wierzyciela, a od działu spadku wierzyciel może domagać się zaspokojenia swojej wierzytelności jedynie od poszczególnych spadkobierców w wysokości odpowiadającej ich udziałowi w spadku (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2013 roku, sygn.. akt II CSK 403/12, publ. LEX).

Nie złożyłeś oświadczenia o odrzuceniu spadku? Sprawdź czy możesz uchylić się od skutków prawnych niezłożenia tego oświadczenia w terminie “Odrzucenie spadku po terminie

Zaliczenie darowizny do spadku

09/08/2016 ,

By Agnieszka Jakubowska - Gregier

With 0 comments

Zgodnie z art. 1039 §  1 k.c. jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia. Powyższe oznacza, iż zaliczenie darowizny do spadku będzie konieczne w sytuacji, gdy:

  1. dziedziczenie następuje na podstawie ustawy (spadkodawca nie sporządził testamentu);
  2. dział spadku dokonywany jest pomiędzy zstępnymi (dziećmi, wnukami itp.) albo pomiędzy nimi, a małżonkiem spadkodawcy;
  3. z oświadczenia spadkodawcy lub okoliczności nie wynika, by darowizna została dokonana ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia;
  4. darowizna nie ma charakteru drobnego.

W tym miejscu wskazać należy, iż dalszy zstępny spadkodawcy (np. wnuk) zobowiązany jest do zaliczenia na przypadającą mu schedę spadkową darowizn dokonanych przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego (rodzica). Natomiast małżonek spadkodawcy nie ma obowiązku zaliczenia na schedę spadkową darowizny otrzymanej od spadkodawcy przed zawarciem z nim małżeństwa (tak Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 14 czerwca 1977 roku, sygn.. akt III CZP 42/77, publ. LEX).

Ponadto przez pojęcie “darowizna” należy rozumieć wszelkie przysporzenia dokonane pod tytułem darmym, które za życia spadkodawcy przeszły z jego majątku do majątku spadkobiercy i stały się własnością tego ostatniego. Zaliczeniu podlegają więc także inne korzyści, jakie nieodpłatnie otrzymał spadkobierca od spadkodawcy (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 9 grudnia 2010 roku, sygn.. akt III CSK 39/10, publ. LEX), przy czym świadczenie pracy lub usług dokonywanych w ramach pomocy rodzinnej przy rozbudowie domu nie będzie stanowiło darowizny w rozumieniu art. 1039 § 1 k.c. i w konsekwencji nie będzie podlegało zaliczeniu na schedę spadkową (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 6 marca 2002 roku, sygn.. akt V CKN 876/00, publ. LEX).

Doliczenie darowizny do spadku polega na operacji rachunkowej i sprowadza się do tego, że wartość darowizn dolicza się do spadku lub do części spadku, która ulega podziałowi pomiędzy spadkobiercami, po czym oblicza się schedę spadkową każdego z tych spadkobierców, a następnie każdemu z nich zalicza się na poczet jego schedy wartość darowizny podlegającej zaliczeniu. Przykładowo jeżeli po spadkodawcy, który pozostawił spadek o wartości 100 000 zł dziedziczy żona i dwoje dzieci, zaś za życia spadkodawcy uczynił on (już w trakcie trwania małżeństwa) darowiznę na rzecz swojej żony w wysokości 200 000 zł to scheda każdego ze spadkobierców wyniesie po 100 000 zł (100 000 + 200 000 = 300 000 zł). Jednakże z uwagi na to, że wartość darowizny na rzecz żony przekracza jej udział w schedzie spadkowej to nie zostanie ona uwzględniona przy dziale spadku.

Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania i według cen z chwili działu spadku, zaś przyjęcie odmiennego sposobu oszacowania stanowi rażące naruszenie prawa i jest niedopuszczalne.

Oddalenie powództwa o zachowek ze względu na zasady współżycia społecznego

29/07/2016 ,

By Agnieszka Jakubowska - Gregier

With 0 comments

Prawa uprawnionego do zachowku służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma względem swoich najbliższych oraz realizacji zasady, iż nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dobrowolnie, z pominięciem swoich najbliższych (więcej nt. od kogo dochodzić zachowku przeczytasz tutaj).  W związku z tym, iż zachowek stanowi minimum zagwarantowanego udziału w spadku spadkobiercy ustawowemu i pozbawienie go (lub obniżenie) tego udziału ze względu na zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.) może nastąpić jedynie wyjątkowo, przy czym o nadużyciu prawa przez żądanie zapłaty zachowku decydować mogą jedynie okoliczności istniejące w płaszczyźnie uprawniony – zobowiązany do zachowku (spadkobierca, zapisobierca czy obdarowany). Nie można bowiem zapominać, iż wyłączenia prawa do zachowku, z uwagi na niewłaściwe postępowanie w stosunku do spadkodawcy, dokonuje sam spadkodawca w drodze wydziedziczenia. Jednakże oddalenie powództwa o zachowek będzie możliwe także w sytuacji, gdy zachodzą okoliczności, które mogą uzasadniać wydziedziczenie uprawnionego (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 26 czerwca 2014 roku, sygn. akt I ACa 929/13). Oddalenie powództwa o zachowek lub obniżenie zachowku ze względu na zasady współżycia społecznego będzie możliwe wówczas, gdyby w świetle zasad lub wartości moralnych, powszechnie, społecznie akceptowanych, żądanie zapłaty należności z tytułu zachowku jest  ocenione negatywnie. Doniosłość skutków związanych z pozbawieniem prawa do zachowku uzasadnia zatem przyjęcie, że postępowanie uprawnionego do zachowku musi być rażąco naganne oraz cechować się złą wolą po jego stronie (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 31 marca 2011 r., sygn. I ACa 99/11).

Przykładowo agresywne zachowania dorosłego syna wobec samotnej matki, wymagającej opieki ze względu na wiek i stan zdrowia, są zachowaniami niegodnymi, naruszającymi podstawowe zasady moralności, które uzasadniają pozbawienie go prawa do zachowku ze względu na zasady współżycia społecznego (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 27 stycznia 2016 roku, sygn.. akt I ACa 848/14).

Natomiast obniżenie należności z tytułu zachowku na podstawie art. 5 k.c. możliwe będzie np. w sytuacji, gdy głównym składnikiem spadku jest spółdzielcze prawo do lokalu, dom lub lokal stanowiący odrębną własność, który służy do zaspokojenia niezbędnych potrzeb mieszkaniowych zobowiązanego do zapłaty zachowku, zaś inne składniki spadku nie wystarczają na pokrycie zobowiązania z tego tytułu (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 14 stycznia 2016 roku, sygn.. akt I ACa 1135/13). Ponadto obniżenie zachowku będzie możliwe w wyniku nagłych zmian ekonomicznych lub wystąpienia innych niezależnych od spadkobiercy zjawisk wpływających na wartość spadku, np. jego kradzież.

Kancelaria Adwokacka Agnieszka Jakubowska - Gregier
ul. Puławska 22 lok. 6, 05-500 Piaseczno, tel. 502 56 82 81, email: [email protected]