Wielu rodziców decyduje się na przekazanie majątku – najczęściej mieszkania lub domu – swoim dzieciom jeszcze za życia, korzystając z umowy darowizny. Motywacje są różne: chęć pomocy dzieciom „na starcie” czy uniknięcie formalności spadkowych. Często jednak u podłoża takiej decyzji leży milczące założenie, że w zamian za hojność, darczyńca otrzyma wsparcie i opiekę na starość. Czy jednak z punktu widzenia prawa darowizna automatycznie nakłada na obdarowanego obowiązek opieki?
Darowizna a umowa o dożywocie
Na wstępie należy wyjaśnić kluczowe rozróżnienie. W polskim prawie istnieją dwa główne sposoby przekazania nieruchomości w zamian za opiekę:
- Umowa darowizny (art. 888 kc). Jest to umowa pod tytułem nieodpłatnym. Na podstawie umowy darowizny obdarowany otrzymuje korzyść majątkową bez konieczności świadczenia czegokolwiek w zamian.
- Umowa o dożywocie (art. 908 kc). Tu obowiązek opieki jest wpisany w treść umowy. W zamian za przeniesienie własności, nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (wyżywienie, ubranie, pomoc w chorobie, pogrzeb), w zależności od postanowień umownych.
Tym samym przy umowie darowizny obowiązek opieki nie wynika wprost z jej treści czy ustawy, ale pojawia się na płaszczyźnie moralnej, która ma swoje odbicie w przepisach o tzw. rażącej niewdzięczności.
Rażąca niewdzięczność jako podstawa odwołania darowizny
Choć darowizna jest bezpłatna, ustawodawca przyjął, że obdarowany powinien zachować wobec darczyńcy wdzięczność. Zgodnie z art. 898 § 1 kc darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. W orzecznictwie ugruntował się pogląd, że zaniechanie opieki nad chorym lub niedołężnym rodzicem może być uznane za rażącą niewdzięczność.
Innymi słowy: jeśli rodzic darowuje dziecku dom, a potem zapada na zdrowiu i wymaga pomocy, której dziecko – mimo możliwości – mu odmawia, pozostawiając rodzica bez wsparcia, może to stanowić podstawę do odwołania darowizny przed sądem. Kiedy można odwołać darowiznę pisałam tutaj.
Kiedy brak opieki NIE jest rażącą niewdzięcznością?
Nie każde jednak pogorszenie relacji pozwala na odzyskanie darowizny. Rażącą niewdzięcznością zazwyczaj nie będzie:
- zwykły konflikt rodzinny lub kłótnia.
- sytuacja, w której darczyńca sam prowokuje konflikty lub odmawia przyjęcia pomocy.
- sytuacja, w której obdarowany sam jest chory, nieporadny lub nie ma obiektywnej możliwości sprawowania opieki (np. z powodu własnej niepełnosprawności).
Obowiązek alimentacyjny względem rodziców
Warto pamiętać, że obowiązek wspierania rodziców wynika nie tylko z faktu otrzymania darowizny, ale przede wszystkim z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Artykuł 128 kro nakłada na dzieci obowiązek alimentacyjny wobec rodziców, którzy znajdują się w niedostatku. Tym samym darowizna jedynie wzmacnia moralny aspekt tego obowiązku.
Podsumowanie
Sama umowa darowizny nie tworzy automatycznego, opisanego w paragrafach harmonogramu opieki. Jednak w świetle polskiego prawa i orzecznictwa, darowizna nieruchomości buduje między stronami szczególną więź etyczną.
Jeśli potrzebują Państwo pomocy w przygotowaniu umowy darowizny, umowy o dożywocie lub prowadzą Państwo spór dotyczący odwołania darowizny – zapraszam do kontaktu z moją Kancelarią.