Logo

tel. +48 502 568 281

Wymagalność roszczenia o zachowek, czyli od kiedy należą się odsetki od zachowku?

03/04/2019 ,

By Agnieszka Jakubowska - Gregier

With 0 comments

Zgodnie z art. 991 § 1 k.c., zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadł przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). Więcej o tym od kogo należy żądać zachowku przeczytasz Roszczenie o zachowek – od kogo żądać zapłaty?

Natomiast według art. 991 § 2 k.c., jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Z przepisów tych wynika, że uprawnionemu do otrzymania zachowku przysługuje przeciwko spadkobiercy roszczenie o spełnienie świadczenia pieniężnego. Roszczenie o zachowek jest więc od początku długiem pieniężnym (por. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1999 roku, sygn.. akt I CKN 248/98, niepubl.).

Jednakże art. 991 k.c. nie określa terminu, w którym zobowiązany do zapłaty zachowku powinien zadośćuczynić żądaniu uprawnionemu z tego tytułu oraz od kiedy należą się odsetki od zachowku. Powyższe oznacza, że wymagalność roszczenia o zachowek nie została określona jednym, sztywnym terminem. Zatem ocena od kiedy należą się odsetki od zachowku powinna być dokonana indywidualnie z uwzględnieniem okoliczności danej sprawy.

Wymagalność roszczenia o zachowek

Na wstępie wyjaśnić należy, że wymagalność roszczenia o zachowek należy ściśle wiązać z terminem, w którym wierzyciel może żądać spełnienia świadczenia przez dłużnika. Natomiast w razie odmowy spełnienia świadczenia – z możliwością żądania przez wierzyciela przymusowego spełnienia świadczenia bez narażenia się na zarzut przedwczesności zgłoszonego żądania. Nie ulega wątpliwości, że zobowiązanie z tytułu zachowku może być spełnione przez zobowiązanego bez konieczności wdawania się w tym zakresie w spór sądowy. Wystąpienie z powództwem o zachowek jest zatem ostatecznym krokiem do wyegzekwowania świadczenia pieniężnego z tego tytułu. Wyrok w przedmiocie roszczenia dochodzonego przez uprawnionego do zachowku przeciwko zobowiązanemu spadkobiercy nie ma więc charakteru konstytutywnego, lecz deklaratoryjny.

Odsetki od zachowku od daty doręczenia wezwania?

Powyższe oznacza, że obowiązek zapłaty na rzecz uprawnionego świadczenia pieniężnego z tytułu zachowku ma charakter zobowiązania bezterminowego, do którego zastosowanie ma art. 455 k.c. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Takie też stanowisko zostało wyrażone w orzeczeniach Sądu Najwyższego (por. Wyroki z dnia 17 kwietnia 2009 r., III CSK 298/08, OSNC-ZD 2009, nr 4, poz. 107, z dnia 17 września 2010 r., II CSK 178/10, z dnia 7 lutego 2013 r., II CSK 403/12 oraz z dnia 6 marca 2014 r., V CSK 209/13 – niepubl)

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2013 roku, sygn.. akt II CSK 403/12 przyjęto nadto – przy założeniu, że zobowiązanie z tytułu zachowku ma charakter bezterminowy – iż powinno zostać spełnione po wezwaniu do jego spełnienia przez uprawnionego wierzyciela, gdy zobowiązany spadkobierca znał wszystkie obiektywnie istniejące okoliczności poz

odsetki od zachowku

walające mu racjonalne ocenić zasadność i wysokość zgłoszonego roszczenia z tytułu zachowku. Może więc to nastąpić także w dacie poprzedzającej chwilę wyrokowania, np. po wezwaniu zobowiązanego do zapłaty zachowku.  Zobowiązany do zapłaty zachowku w takiej sytuacji powinien spełnić świadczenie na rzecz uprawnionego niezwłocznie po otrzymaniu od niego stosownego wezwania do zapłaty skonkretyzowanej kwoty, a jeśli tego nie czyni, popada w opóźnienie uzasadniające naliczenie odsetek ustawowych za opóźnienie od należnej wierzycielowi sumy. Przyjęcie odmiennego stanowiska i uznanie, że odsetki od zachowku należą się dopiero od daty wydania wyroku prowadzi do pokrzywdzenia wierzyciela, czyniąc zobowiązanego z tytułu zachowku beneficjentem długotrwałości procesu sądowego i niesolidności jako dłużnika.

 

Przedawnienie roszczenia o zachowek – od kiedy liczyć?

03/07/2017 ,

By Agnieszka Jakubowska - Gregier

With 0 comments

Roszczenia o zachowek jak każde roszczenie majątkowe podlega przedawnieniu. Jednakże początek biegu terminu przedawnienia przypada na inny moment w przypadku roszczeń o zachowek dochodzonych od spadkobiercy testamentowego aniżeli zapisobiercy lub obdarowanego.

Roszczenie o zachowek od spadkobiercy testamentowego

Zgodnie z art. 1007 § 1 k.c. przy dziedziczeniu testamentowym roszczenia z tytułu zachowku przedawniają się z upływem lat pięciu od daty ogłoszenia testamentu. Należy zatem uznać, że z datą ogłoszenia testamentu roszczenia o zachowek stają się wymagalne, tzn. mogą być dochodzone na drodze sądowej. W sytuacji jednak, gdy spadkodawca pozostawił kilka testamentów, termin przedawnienia przewidziany w art. 1007 § 1 k.c. rozpoczyna swój bieg od ogłoszenia testamentu, z treści którego uprawniony wywodzi przeciwko spadkobiercy testamentowemu roszczenie o zachowek (por. Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2013 roku, sygn.. akt III CSK 319/12, publ. LEX).

Roszczenie o zachowek od obdarowanego lub zapisobiercy

Natomiast roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy darowizny lub zapisu windykacyjnego staje się wymagalne w chwili otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy i również wynosi pięć lat. Termin ten jest bowiem krótszy niż termin przedawnienia dla roszczeń o zachowek dochodzonych od spadkobiercy testamentowego, gdyż ogłoszenie testamentu bowiem zawsze następuje później niż otwarcie spadku.

Roszczenie o uzupełnienie zachowku od spadkobiercy ustawowego

Kodeks nie określa terminu przedawnienia roszczenia o uzupełnienie zachowku przy dziedziczeniu ustawowemu. Roszczenie to aktualizuje się, gdy przy do dziedziczenia dochodzi np. małżonek w zbiegu z rodzeństwem, a doliczeniu podlegają znaczne darowizny lub zapisy windykacyjne uczynione na rzecz rodzeństwa spadkodawcy. W takiej sytuacji może się okazać, że udział małżonka nie wyczerpuje należnego mu zachowku i wymaga uzupełnienia w drodze powództwa przeciwko rodzeństwu spadkodawcy o zapłatę zachowku.

Pomimo, że kodeks nie określa terminu przedawnienia roszczeń o zachowek w sytuacji dziedziczenia ustawowego to brak jest podstaw do stosowania przepisów ogólnych k.c. o przedawnieniu roszczeń (art. 117 k.c. i n.). Zaistniałą w tym zakresie lukę prawną należy wypełnić stosowaniem w drodze analogii art. 1007 § 2 k.c. W takim wypadku bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się z chwilą otwarcia spadku, tj. śmierci spadkodawcy skoro w tym momencie roszczenie o zachowek staje się wymagalne. Ten sam mechanizm znajduje zastosowanie w wypadku roszczenia skierowanego przeciwko obdarowanemu przez spadkodawcę, o uzupełnienie zachowku z tytułu otrzymanej darowizny (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 31 października 2014 roku, sygn.. akt VI ACa 67/14, publ. LEX).

Przerwanie terminu przedawnienia roszczenia o zachowek

Przerwanie biegu przedawnienia o zachowek następuje nie tylko w sytuacjach opisanych w art. 123 k.c., tj.

  1. przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia;
  2. przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje;
  3. przez wszczęcie mediacji.

Bieg przedawnienia roszczenia o zachowek przerywa również:

  1. zgłoszenie przez uczestnika postępowania w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku zarzutu nieważności testamentu (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 października 1992 r., III CZP 130/92, OSNCP 1993, nr 4, poz. 60), przy czym zgłoszenie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku przez wydziedziczonego zarzutu nieważności testamentu nie przerywa biegu przedawnienia roszczenia o zachowek zstępnych tego wydziedziczonego) (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1995 r., III CZP 134/95 [OSNC 1996, nr 1, poz. 15], w
  2. złożenie przez uprawnionego do zachowku wniosku o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie ustawy, przy czym przerwanie dotyczy roszczenia o zachowek należy od spadkobiercy ustawowego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2013 roku, sygm. akt III CZP 53/13, publ. LEX).
Przedawnienie roszczeń o zachowek przed 2011 rokiem

Pięcioletni termin przedawnienia obowiązuje od dnia 23 października 2011 roku. Wcześniej termin ten wynosił 3 lata. Wydłużony termin (5 lat) ma zastosowanie do roszczeń powstałych przed tą datą (tj. przed dniem 23 października 2011 roku), lecz w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych.

Oddalenie powództwa o zachowek ze względu na zasady współżycia społecznego

29/07/2016 ,

By Agnieszka Jakubowska - Gregier

With 0 comments

Prawa uprawnionego do zachowku służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma względem swoich najbliższych oraz realizacji zasady, iż nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dobrowolnie, z pominięciem swoich najbliższych (więcej nt. od kogo dochodzić zachowku przeczytasz tutaj).  W związku z tym, iż zachowek stanowi minimum zagwarantowanego udziału w spadku spadkobiercy ustawowemu i pozbawienie go (lub obniżenie) tego udziału ze względu na zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.) może nastąpić jedynie wyjątkowo, przy czym o nadużyciu prawa przez żądanie zapłaty zachowku decydować mogą jedynie okoliczności istniejące w płaszczyźnie uprawniony – zobowiązany do zachowku (spadkobierca, zapisobierca czy obdarowany). Nie można bowiem zapominać, iż wyłączenia prawa do zachowku, z uwagi na niewłaściwe postępowanie w stosunku do spadkodawcy, dokonuje sam spadkodawca w drodze wydziedziczenia. Jednakże oddalenie powództwa o zachowek będzie możliwe także w sytuacji, gdy zachodzą okoliczności, które mogą uzasadniać wydziedziczenie uprawnionego (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 26 czerwca 2014 roku, sygn. akt I ACa 929/13). Oddalenie powództwa o zachowek lub obniżenie zachowku ze względu na zasady współżycia społecznego będzie możliwe wówczas, gdyby w świetle zasad lub wartości moralnych, powszechnie, społecznie akceptowanych, żądanie zapłaty należności z tytułu zachowku jest  ocenione negatywnie. Doniosłość skutków związanych z pozbawieniem prawa do zachowku uzasadnia zatem przyjęcie, że postępowanie uprawnionego do zachowku musi być rażąco naganne oraz cechować się złą wolą po jego stronie (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 31 marca 2011 r., sygn. I ACa 99/11).

Przykładowo agresywne zachowania dorosłego syna wobec samotnej matki, wymagającej opieki ze względu na wiek i stan zdrowia, są zachowaniami niegodnymi, naruszającymi podstawowe zasady moralności, które uzasadniają pozbawienie go prawa do zachowku ze względu na zasady współżycia społecznego (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 27 stycznia 2016 roku, sygn.. akt I ACa 848/14).

Natomiast obniżenie należności z tytułu zachowku na podstawie art. 5 k.c. możliwe będzie np. w sytuacji, gdy głównym składnikiem spadku jest spółdzielcze prawo do lokalu, dom lub lokal stanowiący odrębną własność, który służy do zaspokojenia niezbędnych potrzeb mieszkaniowych zobowiązanego do zapłaty zachowku, zaś inne składniki spadku nie wystarczają na pokrycie zobowiązania z tego tytułu (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 14 stycznia 2016 roku, sygn.. akt I ACa 1135/13). Ponadto obniżenie zachowku będzie możliwe w wyniku nagłych zmian ekonomicznych lub wystąpienia innych niezależnych od spadkobiercy zjawisk wpływających na wartość spadku, np. jego kradzież.

Roszczenie o zachowek – od kogo żądać zapłaty?

30/06/2016 ,

By Agnieszka Jakubowska - Gregier

With 0 comments

Każdy z nas co do zasady ma prawo swobodnie dysponować swoim majątkowej zarówno za życia, jak i na wypadek śmierci, co niekiedy może powodować pokrzywdzenie osób najbliższych. Jednakże swoboda ta jest ograniczona instytucją zachowku, nikt bowiem nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić majątkiem zupełnie dobrowolnie, z pominięciem najbliższych (zob. Sąd Apelacyjny w Łodzi z dnia 25 lipca 2013 roku, I ACa 141/12, publ. LEX). Roszczenie o zachowek, czyli o zapłatę określonej sumy pieniężnej przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Nie oznacza to jednak, iż wszystkie te osoby mają jednocześnie uprawnienia do zachowku, gdyż roszczenie o zachowek przysługuje tylko wtedy, gdy dane osoby dziedziczyłyby w konkretnej sytuacji  (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 2 marca 2012 roku, sygn.. akt  I ACa 110/12, publ. LEX). Przykładowo rodzice byliby uprawnieni do zachowku, gdyby zmarł ich bezdzietny syn, natomiast nie posiadali już takiego uprawnienia, gdyby ich syn pozostawił po sobie dwoje dzieci i żonę. W tym miejscu wskazać należy, iż prawo do zachowku nie jest bezwzględne i spadkodawca może skutecznie pozbawić daną osobę tego prawa (wydziedziczenie). Wydziedziczenie może nastąpić w sytuacji, gdy uprawniony do zachowku:

  1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego
  2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci
  3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Ustaliliśmy już kto jest uprawniony do zachowku, natomiast kto jest zobowiązany do jego zapłaty? Oczywiście w pierwszej kolejności roszczenie o zachowek powinniśmy kierować przeciwko spadkobiercom zmarłego. Natomiast w sytuacji, gdy nie możemy od nich otrzymać należnego nam zachowku to roszczenia z tego tytułu powinniśmy skierować do osób, na których rzecz zostały uczynione zapisy windykacyjne (art. 999¹ k.c.), w trzeciej zaś kolejności do osób obdarowanych. Pamiętać jednak należy, iż odpowiedzialność obdarowanych ma charakter subsydiarny i zależy od uzyskania roszczenia o zachowek od spadkobierców powołanych do spadku na mocy testamentu jak i ustawy (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 4 grudnia 2014 roku, sygn.. akt I ACa 190/14, publ. LEX).

Powyższe oznacza, iż osoba uprawniona musi wykazać, że nie może uzyskać zaspokojenia swego roszczenia od osoby zobowiązanej z mocy art. 991 k.c. (spadkobierca zmarłego), następnie od osoby zobowiązanej na podstawie art. 999¹ k.c. (zapisobierca windykacyjny), by móc skutecznie zażądać całej lub części kwoty od obdarowanego. Odpowiedzialność obdarowanego względem uprawnionego ogranicza się jednak do wzbogacenia, będącego skutkiem darowizny (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 14 lutego 2014 roku, sygn.. akt I Aca 1078/13, publ. LEX).

Artykuł został opublikowany również na portalu INFOR.

Kancelaria Adwokacka Agnieszka Jakubowska - Gregier
ul. Puławska 22 lok. 6, 05-500 Piaseczno, tel. 502 56 82 81, email: [email protected]